Emotion and empathy, in psychiatry and philosophy

9 mei 2016, Amsterdam
Het begrip empathie - het vermogen om je in een ander te verplaatsen, om aan te voelen wat de ander voelt en ervaart – is in een paar jaar tijd razend populair geworden, in de wetenschappen maar ook daarbuiten. In de neurowetenschap werden de ‘spiegelneuronen’ ontdekt, een neurologisch substraat voor empathie. In de ethologie verdedigde Frans de Waal de stelling dat de mens van nature empathisch is en dat we dit inlevingsvermogen delen met bonobo’s en chimpansees. In de filosofie was al veel eerder de zorgethiek belangrijk geworden. Pleitbezorgers van empathie in de media gaan nog een flinke stap verder. Zij pleiten voor het cultiveren van de ‘homo empathicus’ in onszelf, om oorlogen te voorkomen en als antwoord op grote problemen van deze tijd zoals de vluchtelingencrisis, het terrorisme en de klimaatverandering. Empathie speelt een centrale rol bij het genieten van poëzie, film, literatuur, muziek, zoals Jenefer Robinson schrijft. Het is onmisbaar in menselijke relaties- en speciaal in de therapeutische relatie. Empathie is het 'geheime wapen van psychiaters en psychotherapeuten' zoals de cover van het gelijknamige boek van Nelleke Nicolai zegt.

Maar wat is empathie eigenlijk? Is het een emotie, een  aangeboren dispositie, een cognitieve attitude? Hoe verschilt het van verwante concepten als sympathie en compassie? Wat is de functie van empathie? Hoe is empathie verbonden met moreel - en immoreel - handelen?
Op deze interdisciplinaire studiedag gingen we nader in op deze vragen. In de ochtend stond het recente werk van Nelleke Nicolai centraal, 'Emotieregulatie als basis van het menselijk bestaan' en 'Empathie'. Zij presenteerde haar werk uitgebreid waarna haar werk vanuit vier verschillende invalshoeken verder werd opgenomen. De ochtend was met name gericht op hulpverleners en daarbij betrokkenen. 
In de middag richtten we ons op een algemeen publiek, en onderzochten het begrip empathie in de filosofie, psychologie en esthetica. 


Programma

10.00  - 11.00 Nelleke Nicolai: Empathie in de verdrukking (in therapie en samenleving) (zie: http://bit.ly/23k6LfO).

11.30 - 13.00 Vier commentaren, gesprek, discussie:    

  • Jaap Ubbels: Empathie en zelfbeheersing, tegenstrijdigheden en aanvullingen    
  • Hanne De Jaegher: Deelnemend zin-geven. Een wetenschappelijke basis voor genuanceerde empathische interacties   
  • Christien Brinkgreve: Veranderende kringen van identificatie. Verschuivingen in wij- zij-beelden en gevolgen voor empathie.    
  • Heleen Pott: Het probleem met empathie.

Drs. Nelleke Nicolai is psychoanalyticus en psychotherapeut, supervisor en leertherapeut in Rotterdam. Zij is een van de meest gerenommeerde therapeuten in de psychoanalyse, en publiceert regelmatig over haar vak, met name over onderwerpen als vrouwenhulpverlening, geweld, trauma, hechtingsstoornissen, en het meest recent over empathie en emotieregulatie.
Drs. Jaap Ubbels is kinderpsychiater en psychoanalyticus en heeft lange ervaring als therapeut. Hij heeft vele publicaties op zijn naam staan op het gebied van hechtingsstoornissen, adolescentenproblematiek en psychoanalyse.
Dr. Hanne De Jaegher is filosoof. Ze bestudeert hoe mensen elkaar verstaan, en welke rol interactieprocessen en belichaming daarin spelen, in samenwerking met psychologen, neurowetenschappers, sociologen, en (lichaams-)therapeuten.
Prof. dr. Christien Brinkgreve is hoogleraar sociale wetenschappen. Ze opereert op het snijvlak van sociologie en psychologie, en heeft uitgebreid gepubliceerd over psychiatrie, psychoanalyse, gender, maatschappelijke veranderingen en de doorwerking op identiteit en zelfervaring.
Prof. dr. Heleen Pott is  Socrates- hoogleraar aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Ze is gespecialiseerd in emoties, en in de complexe manieren waarop die worden beschreven en geduid in filosofie, wetenschap, en politiek.

Afternoon program, English spoken

14.00-14.30: Maarten Coolen: A Philosophical-Anthropological Grounding of Empathy

14.30-15.00: Christian Skirke: Valuing others: a phenomenological sketch
15.30-16.00: Julian Kiverstein: Empathy and Imagination

16.00-17.00: Jenefer Robinson: Empathy through/with/for Music

Dr. Julian Kiverstein is assistant professor in neurophilosophy at the University of Amsterdam. His research integrates ideas from existential phenomenology with empirical research in neuroscience and cognitive science, and concerns topics like embodiment, existential neurophilosophy, free will, agency and intentionality.
Dr. Maarten Coolen is guest lecturer and researcher in the field of philosophy of culture and philosophical anthropology at the University of Amsterdam. As a phenomenologist and philosophical anthropologist, he is specifically interested in two phenomena typical of the modern age: the increasingly reflexive character of modern life, and, in connection with this, the change in the significance of human corporeality.
Dr. Christian Skirke is assistant professor in the history of philosophy at the University of Amsterdam. His research is in German critical philosophy, existentialism and phenomenology and concerns topics like empathy, sympathy, shame and subjectivity.
Maarten Coolen, Julian Kiverstein and Christian Skirke were the organizers of the lecture series "The Significance of Phenomenology" at the University of Amsterdam. 
Prof. dr. Jenefer Robinson (University of Cincinatti) is one of the world-leading experts in emotion theory, aesthetics and philosophical psychology and famous for books like "Deeper than Reason: Emotion and its Role in Literature, Music and Art." She applies advances in emotion theory to issues in aesthetics, such as the expression of emotion in the arts, how music arouses emotions and moods, and how the emotional experience of literature and music in particular can be a mode of understanding and appreciation. 

Locatie: Doelenzaal, Letterenbibliotheek, Singel 425, A'dam.